Aynı görüntü, iki farklı neden

Sınıfta sandalyede duramayan, eşyalara çarpa çarpa yürüyen, koltuktan koltuğa atlayan bir çocuk düşünün. Bu tablo iki farklı nedenden kaynaklanabilir: dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ya da duyusal arayış — yani sinir sisteminin hareket ve derin dokunma uyaranına olan ihtiyacının yüksek olması.

İkisi dışarıdan neredeyse aynı görünür. Ama altta yatan mekanizma farklıdır: DEHB'de temel güçlük dikkat ve dürtü kontrolü sistemindedir; duyusal arayışta ise çocuk, sinir sisteminin ihtiyaç duyduğu uyarıyı hareket ederek kendisi üretmeye çalışır. Zıplamak, çarpmak, dönmek onun için keyif değil — bir tür ihtiyaçtır.

İpuçları: hangisine daha yakın?

Kesin ayrımı ancak kapsamlı bir değerlendirme yapar; yine de şu gözlemler fikir verir:

  • Hareket sonrası sakinleşme: Duyusal arayıştaki çocuk yoğun fiziksel aktivite sonrası belirgin şekilde sakinleşir ve toparlanır. DEHB'de hareket, dikkati aynı ölçüde düzenlemez.
  • Uyaranın türü: Duyusal arayışta çocuk belirli uyaranları arar — sıkıştırılmak, ağır battaniye, sert sarılma, dönme. DEHB'de hareketlilik daha amaçsız ve dağınıktır.
  • Dikkatin doğası: Duyusal ihtiyacı karşılanan çocuk masa başı işlere odaklanabiliyorsa, tablo duyusal tarafa yakındır. DEHB'de dikkat güçlüğü, duyusal ihtiyaç karşılansa da sürer.
  • Birliktelik: İkisi aynı çocukta birlikte de görülebilir — DEHB tanılı çocukların önemli bir kısmında duyusal işlemleme farklılıkları vardır.

Hangi mekanizma baskın olursa olsun, çocuğun hareketliliği “yaramazlık” değildir. Cezayla bastırılan hareket ihtiyacı, başka kanallardan — öfke, içe kapanma, uyku sorunları — geri döner.

Ergoterapi ne yapar?

Önce ayrıntılı bir duyusal değerlendirme ile çocuğun profilini çıkarırım: hangi duyu kanallarında arayış var, hangi durumlarda hareketlilik artıyor? Ardından iki koldan ilerleriz:

  • Duyusal diyet: Gün içine yerleştirilen, çocuğun ihtiyacını doğru zamanda karşılayan hareket molaları — okul öncesi trambolin, ders arasında duvar itme egzersizleri, akşam ağır battaniye gibi.
  • Duyu bütünleme terapisi: Sinir sisteminin uyaranları daha verimli işlemesini hedefleyen, oyun temelli seanslar.

DEHB şüphesi belirginse çocuk psikiyatristi değerlendirmesi de önemlidir; ergoterapi, tanı konsun ya da konmasın, çocuğun günlük yaşam becerilerini destekleyen tamamlayıcı bir koldur.

Evde ne yapabilirsiniz?

  • Hareketi yasaklamak yerine kanalize edin: park, yüzme, tırmanma, trambolin
  • Masa başı işlerden önce 10-15 dakikalık yoğun fiziksel aktivite planlayın
  • “Ağır iş” görevleri verin: market poşeti taşımak, halı silkelemek, hamur yoğurmak
  • Uzun oturma gerektiren durumlar için esneme molaları ve denge minderi deneyin

Çocuğunuzun hareketliliği günlük yaşamı zorlaştırıyorsa, bir değerlendirme ile başlayabiliriz — tablo netleştiğinde doğru destek de netleşir.

Çocuğunuz 3–4 yaşındaysa, bu yaşta ne kadar hareketin olağan sayıldığını 3–4 yaşta dikkat eksikliği belirtileri yazısında ayrıca ele aldım. Konyaaltı'nda değerlendirmenin nasıl yapıldığını ise Antalya DEHB ve dikkat eksikliği ergoterapisi sayfasında bulabilirsiniz.