Antalya'da Uyaran Eksikliği Terapisi (3–4 Yaş)

Kreş öğretmeni "adına dönmüyor, hep kendi köşesinde oynuyor" dediğinde ya da çocuk doktoru muayenenin sonunda "biraz uyaran eksikliği olabilir, ekranı azaltın" dediğinde, çoğu aile aynı akşam telefona sarılıp arama yapmaya başlıyor. Konyaaltı'ndaki çalışma odama Antalya uyaran eksikliği terapisi için gelen ailelerin büyük kısmı bu cümlelerden birini duymuş, ama ne anlama geldiğini kimse oturup anlatmamış. Ben burada 3–4 yaş çocuklarda bu tabloya nasıl baktığımı, ergoterapinin neyi üstlenip neyi üstlenemeyeceğini ve sürecin gerçekte nasıl ilerlediğini sade bir dille yazmak istiyorum.

Uyaran eksikliği bir tanı değil, ama boş bir laf da değil

Önce dürüst olayım. "Uyaran eksikliği" ne DSM-5'te ne de ICD'de yer alan bir tanıdır. Türkiye'de sık kullanılan gündelik bir tabir. Genellikle erken çocuklukta karşılıklı konuşmanın, yüz yüze oyunun ve beden hareketinin az kaldığı, yerine uzun ekran saatlerinin geçtiği bir tabloyu anlatmak için kullanılıyor. Sosyal medyada dolaşan "sanal otizm" ifadesi de aynı şekilde resmi bir tanı karşılığı taşımıyor.

Bunu söylememin sebebi sizi küçümsemek değil. Tabirin işaret ettiği tablo gerçek. Üç yaşında hâlâ birkaç kelimeyle idare eden, oyuncakla ne yapacağını bilemeyen, tablet elinden alındığında yarım saat yerde tepinen bir çocuk; bunlar aileyi gerçekten yoran güçlükler. Ancak resmi bir tanı olmadığı için, altında başka bir şeyin olup olmadığına bakmak gerekiyor: otizm spektrumu, işitme kaybı, dil bozukluğu ya da genel bir gelişimsel gecikme. Ben ergoterapist olarak tanı koymam. Çocuğun günlük işlevine, oyununa, duyusal düzenlemesine ve motor becerilerine bakarım. Tanı sorusu varsa bunu çocuk ve ergen psikiyatristi yanıtlar, gerektiğinde çocuk nörolojisiyle birlikte.

Umut veren taraf şu: tablo gerçekten etkileşim ve oyun azlığından kaynaklanıyorsa, ortam değiştiğinde çoğu zaman düzeltilebilir. Bu da işin büyük kısmının sizin evinizde, sizin elinizle yürüyeceği anlamına geliyor. Benim işim o düzeni sizinle birlikte kurmak.

3–4 yaşta aileler neyi fark ediyor?

Aileler genellikle tek bir şeyden değil, birbirine eklenen küçük sahnelerden söz ediyor. En sık duyduklarım şunlar:

• Göz teması kısa ya da az; konuşurken yüzünüze değil elinizdeki telefona bakıyor.
• Adıyla seslendiğinizde dönmüyor, ama çizgi filmin müziği başlayınca odanın öbür ucundan koşarak geliyor.
• Oyuncakları diziyor, fırlatıyor ya da sadece tutup bırakıyor; mutfak setiyle "yemek pişirme" gibi bir oyun kuramıyor.
• Ekran kapalıyken birkaç dakikadan fazla oyalanamıyor, evin içinde amaçsızca dolaşıyor.
• Konuşması yaşıtlarının gerisinde; kelimeler var ama cümle yok ya da reklamlardan ezberlediği cümleleri tekrarlıyor.
• Tablet elinden alındığında kriz çıkıyor; ağlama, vurma, yere yatma uzun sürüyor.
• Parkta çocukların yanında duruyor ama onlarla oynamıyor, kaydıraktan kayıp tek başına dönüyor.
• Yemeği ancak video açıksa yiyor; ekran kapanınca tabak itiliyor.

Bu listeyi okurken bir şeyi aklınızda tutmanızı isterim: bu işaretlerin neredeyse hepsi otizm spektrumunda da görülebilir. 3–4 yaşta dışarıdan bakınca iki tablo birbirine çok benzeyebilir. Genellikle uyaran eksikliği denilen durumda çocuk, bir yetişkinle ekransız ve sıcak bir oyuna düzenli girdiğinde birkaç hafta içinde daha çok bakmaya, göstermeye, paylaşmaya başlar. Otizmde ise bu değişim çoğu zaman daha sınırlı kalır; tekrarlayıcı davranışlar, dar ilgi alanları ve duyusal farklılıklar tabloya eşlik eder. Ama bu bir eğilim, bir ölçüt değil. İki durum bir arada da görülebilir. Ayrımı yapmak uzman işidir ve bunu bir yazıdan, komşunun deneyiminden ya da benden çıkarmak doğru olmaz.

Bu farkı merak ediyorsanız uyaran eksikliği ile otizm arasındaki farkı ayrı bir yazıda anlattım. Belirtileri 3 ve 4 yaş için ayrı ayrı görmek isterseniz uyaran eksikliği nedir, 3–4 yaşta nasıl görünür yazısı iyi bir başlangıç. Otizme dair erken işaretleri ise 3–4 yaşta otizmin erken işaretleri başlığı altında topladım.

Ergoterapi bu tabloda ne yapar?

Ergoterapi çocuğun günlük hayatta yaptığı işlere bakar. 3–4 yaşta bir çocuğun işi oyundur, yemek masasıdır, giyinmedir, parktır. Uyaran eksikliği düşünülen çocuklarla çalışırken odaklandığım başlıklar şunlar.

Ortak dikkat

Siz pencereden bir kuşu gösterdiğinizde çocuğun önce kuşa, sonra yüzünüze bakması. Dilin temeli bu küçük üçgendir. Seansta sabun köpüğü, yavaşça inen bir balon, sırayla itilen bir araba gibi basit oyunlarla çocuğun bakışını nesne ile benim yüzüm arasında gidip gelmeye davet ederim. Konuşmayı zorlamam. Önce bakışı, işaret etmeyi, "bir daha" anlamına gelen bir el hareketini ararım.

Oyun becerisi

Ekranla çok vakit geçiren çocuk çoğu zaman oyuncağın ne olduğunu bilir ama onunla bir hikâye kuramaz. Oyuncak bebeği uyutmak, bardaktan ona su içirmek, arabayı garaja park etmek sembolik oyunun ilk adımlarıdır. Seansta çocuğun ilgisini çeken tek bir oyuncaktan başlar, o oyunu bir adım uzatırım: araba sadece ileri geri gitmesin, bir yere varsın, orada biri onu beklesin.

Duyusal düzenleme

Bazı çocuklar ekran kapandığında gerçekten boşlukta kalır. Sinir sistemi yoğun görüntüye ve sese alışmıştır; sessiz oda ona sakin değil, düzensiz gelir. Salıncak, tırmanma, ağırlık veren yastıklar ve farklı dokular gibi hareket ve dokunma temelli etkinliklerle çocuğun sakin ama uyanık kalabildiği o ara durumu bulmaya çalışırım. Duyusal tarafı belirgin olan çocuklarda duyu bütünleme terapisi yaklaşımını plana eklerim.

İnce ve kaba motor beceriler

Parmakla ekran kaydırmak, elin gerçek işlerini yapmaya yetmiyor. Hamur yoğurmak, mandal açmak, boncuk dizmek, bardaktan bardağa su dökmek, merdiveni ayak değiştirerek çıkmak, topu iki elle yakalamak. Bu becerilerde geride kalan çocuk oyundan da kaçıyor. Beceri geldikçe oyuna girmek kolaylaşıyor.

Ebeveyn koçluğu

Bu tabloda en etkili araç sizsiniz, ben değilim. Haftada bir ya da iki seans, haftanın geri kalanının yanında çok küçük bir parça. O yüzden seansın son beş dakikası sizindir: o gün hangi oyunda çocuk size baktı, bunu evde nasıl tekrarlarsınız, hangi cümleyi kısaltırsanız sizi daha kolay takip eder. Ev programı günde 15 dakikayı geçmez. Asıl amaç zaten yaptığınız işlere, yani banyoya, kahvaltıya, market alışverişine küçük etkileşim anları yerleştirmek.

Ekranı azaltmak, ama gerçekçi bir planla

"Ekranı tamamen kesin" demek kolay. İki çocukla, işten yorgun dönülmüş bir akşamda uygulamak zor. Ben aileyle birlikte ekranın hangi saatlerde ve hangi ihtiyaçla açıldığını çıkarırım: yemekte mi, arabada mı, siz yemek yaparken mi, yoksa arka planda açık unutulan televizyon mu? Sonra önce en kolay değişeni seçer, boşalan zamana ne koyacağımızı konuşuruz. Bu konuyu ekran ve uyaran eksikliği yazısında daha ayrıntılı anlattım.

Kimlerle birlikte çalışıyorum?

Konuşma gecikmesi varsa önce bir işitme testi (odyoloji) ve dil-konuşma terapisti değerlendirmesi gerekir. Dilin kendisi onların alanıdır; ben dilin zeminini oluşturan dikkat, oyun ve düzenleme tarafında çalışırım. Otizm ya da başka bir nörogelişimsel durum akla geliyorsa değerlendirme çocuk ve ergen psikiyatristinindir. Aile isterse kreş öğretmeniyle de görüşürüm, çünkü çocuğun gününün yarısını geçirdiği yeri dışarıda bırakan bir plan yarım kalır.

Neyi yapmadığımı da açıkça yazayım: ergoterapi tanı koymaz, otizmi ortadan kaldırmaz, konuşma terapisinin yerini tutmaz ve belirli bir seans sayısında sonuç vaat etmez. Beklenebilecek şey, çocuğun günlük hayatta takıldığı somut işlerin açılmasıdır.

Süreç adım adım nasıl ilerliyor?

1. Ön görüşme. Telefonda ya da WhatsApp'ta kısa bir konuşma yaparız: çocuğun yaşı, sizi en çok düşündüren şey, varsa daha önce alınmış raporlar.
2. İlk değerlendirme (60–90 dakika). Aile görüşmesi, yapılandırılmış oyun gözlemi ve uygun olduğunda Dunn Duyu Profili ya da Peabody motor gelişim ölçeği gibi standart araçlar. Çocuğun nerede takıldığını da, neleri iyi yaptığını da görmek isterim.
3. Geri bildirim ve hedef planı. Değerlendirmenin ardından sözlü geri bildirim verir, somut hedefler yazarız: "parkta başka bir çocukla iki dakika aynı oyunda kalsın", "kahvaltıyı ekransız bitirsin" gibi. Gerekirse yazılı rapor hazırlarım.
4. Seanslar. Genelde haftada 1–2 seans, her biri yaklaşık 45 dakika. Son 5 dakika sizinle konuşmaya ayrılır.
5. Ev programı. Günde 15 dakikayı geçmeyen, ev hayatının içine yerleşen küçük oyunlar. Fikir arıyorsanız uyaran eksikliğinde evde yapılabilecek aktiviteleri ayrıca derledim.
6. Ölçüm. 8–10 seansta bir oturup hedeflere bakarız. Kıpırdamayan bir hedef varsa planı değiştiririz ya da başka bir uzmana yönlendirme gerekip gerekmediğini konuşuruz.

Ne zaman beklemek yerine bakmak gerekir?

"Ekranı azaltalım, bir iki ay görelim" bazı çocuklar için makul bir ilk adım. Ama aşağıdakilerden biri varsa beklemeyi önermem:

• Çocuğun kazandığı kelimeleri, göz temasını ya da oyununu kaybetmesi. Gerileme varsa önce çocuk nörolojisi ya da çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi gerekir.
• Üç yaşını geçtiği halde iki kelimeyi yan yana getirememesi ya da seslenildiğinde tutarlı biçimde tepki vermemesi. Burada ilk adım işitme testidir.
• İstediği şeyi parmağıyla göstermemesi, bunun yerine sizi elinizden tutup nesneye götürmesi.
• Ekran belirgin biçimde azaltıldıktan birkaç hafta sonra bile etkileşimde hiçbir değişim olmaması.
• El çırpma, kendi etrafında dönme, nesneleri sıraya dizme gibi tekrarlayıcı hareketlerin yoğun olması; küçük değişikliklerde çok büyük krizler.
• Kreşten "akranlarından belirgin biçimde farklı" geri bildiriminin tekrar tekrar gelmesi.

Bunlardan biri varsa değerlendirme yaptırmak çocuğa etiket yapıştırmak anlamına gelmez. Bakmak, beklemekten her zaman daha fazla bilgi verir. Değerlendirmede neye baktığımı Antalya gelişimsel değerlendirme sayfasında anlattım. Konuşma ayrıca geride kalıyorsa geç konuşan çocukta uyaran eksikliğinin rolü yazısı da işinize yarayabilir.

Konyaaltı ve Antalya'nın diğer ilçelerinden gelen aileler

Çalışma odam Konyaaltı'nda, Pınarbaşı Mahallesi'nde, Pınarbaşı Caddesi üzerinde. Sarısu, Hurma, Uncalı, Arapsuyu ve Liman tarafından gelen aileler için kısa bir yol; birçok anne çocuğu kreş çıkışı alıp doğrudan geliyor. Muratpaşa'dan, Lara Caddesi, Fener ya da Şirinyalı tarafından gelen aileler akşam trafiğine takılmamak için genellikle öğleden sonranın erken saatlerini tercih ediyor. Kepez'de Varsak ve Gülveren'den, Lara'dan, Döşemealtı'ndan ve Aksu'dan gelen aileler de var.

Yol uzadığında haftada iki seans yerine bir seans ve biraz daha güçlü bir ev programıyla ilerlemek çoğu zaman daha sürdürülebilir oluyor; bunu ilk görüşmede birlikte planlarız. Seanslar odada yapılır, ev ziyareti yapmıyorum. Hafta içi 09:00–18:00 arasında çalışıyorum. Aklınızdaki soruyu sormanın en kolay yolu WhatsApp: +90 530 311 07 53 numarasına yazabilir ya da arayabilirsiniz. Uygun saatleri ve ücreti de oradan paylaşıyorum.

Sık sorulan sorular

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve bir tanı ya da tıbbi değerlendirme yerine geçmez. "Uyaran eksikliği" ve "sanal otizm" resmi tanılar değildir. Otizm ve DEHB gibi nörogelişimsel tanıları çocuk ve ergen psikiyatristi, gerektiğinde çocuk nöroloğu ile birlikte koyar. Ergoterapist tanı koymaz, işlevsel değerlendirme yapar.