Geç Konuşan Çocukta Uyaran Eksikliğinin Rolü

Parkta kaydırağın sırası bekleniyor. Yanındaki çocuk "ben de kayıcam, sonra sen" diyor, sizinki ise kolunuzu çekip merdiveni gösteriyor. Üç yaşını geçti, "anne" ve "su" dışında pek bir şey söylemiyor. Eve dönerken eşiniz yine aynı şeyi söylüyor: "Ben de geç konuşmuşum, merak etme." İçinizdeki ses ise başka bir şey söylüyor.

3 yaşında konuşmayan ya da çok az konuşan çocuk için ailelerin sık duyduğu açıklamalardan biri uyaran eksikliği. Bazen gerçekten tablonun önemli bir parçası; bazen de başka bir nedenin üstünü örten kolay bir açıklama. Geç konuşma ile uyaran eksikliği arasındaki ilişkiyi anlamak, hangi kapıyı önce çalacağınızı bilmenizi sağlar.

İlk durak: işitme testi

Konuşması geride kalan her çocukta ilk yapılması gereken şey, odyoloji biriminde yaşa uygun bir işitme değerlendirmesidir. Yenidoğan işitme taramasından geçmiş olması tek başına yeterli değil; sık geçirilen orta kulak iltihapları ya da kulakta biriken sıvı, dönem dönem işitmeyi azaltabilir. Çocuk yüksek sese dönüyor olabilir ama konuşmanın ince ayrıntılarını net duymuyor olabilir. "Televizyonun sesini duyunca koşup geliyor" gözlemi işitmenin tam olduğunu göstermez.

İşitme netleşmeden ne uyaran eksikliği ne başka bir açıklama üzerine plan kurmak doğru olur.

Uyaran eksikliği konuşmayı nasıl etkiler?

"Uyaran eksikliği" resmi bir tanı değil; erken çocuklukta yetersiz yüz yüze etkileşim, az oyun ve çoğu zaman yoğun ekranla ilişkilendirilen gündelik bir tabir. Ayrıntısını uyaran eksikliği nedir yazısında anlattım. Konuşma açısından mesele şu: dil, karşılıklı etkileşim içinde gelişir. Çocuk bir ses çıkarır, yetişkin ona yanıt verir, çocuk tekrar dener. Bu gidip gelme, günde yüzlerce kez tekrarlandığında kelimeler yerine oturur.

Ekran bu döngüyü kuramaz. Çizgi film çocuğa bol kelime söyler ama çocuğun sesine cevap vermez, onun baktığı şeye bakmaz, onu beklemez. Gün boyu arka planda açık kalan televizyon ise ev içindeki konuşmayı sessizce azaltır; anne ile çocuk aynı odada olsa da aralarındaki alışveriş seyrekleşir. Bu konuyu ekran ve uyaran eksikliği: 3–4 yaşta neyi kaçırıyoruz yazısında daha geniş açıdan ele aldım.

Konuşmadan önce gelen beceriler

Konuşma kelimelerle başlamaz. Ondan önce kurulması gereken bir zemin vardır ve uyaran eksikliğinden etkilenen çocuklarda çoğu zaman eksik olan da bu zemindir.

• Ortak dikkat: Çocuğun sizinle aynı şeye bakması, bir uçağı gösterip yüzünüze dönmesi. Kelime öğrenmenin temeli, ikinizin aynı şeyden söz ettiğini bilmektir.
• Taklit: Önce hareketleri, sonra sesleri kopyalamak. El sallamayı taklit edemeyen bir çocuğun kelimeyi taklit etmesi zordur.
• Sıra alma: Topu yuvarlayıp geri beklemek. Sohbet de aslında bir sıra alma oyunudur.
• Oyun: Oyuncak bardaktan su içer gibi yapmak, bebeği uyutmak. Sembolik oyun, bir şeyin başka bir şeyi temsil edebildiğini gösterir; kelimeler de tam olarak bunu yapar.
• Oral-motor ve duyusal yan: Dudak, dil ve çenenin kontrolü, ağız içi duyarlılık. Çiğnemekten kaçınan, yalnızca püre kıvamı yiyen ya da ağzına bir şey değmesinden hoşlanmayan çocuklarda bu taraf da gözden geçirilmelidir.

Kim ne yapar?

Burada netlik önemli. Konuşma ve dil gelişiminde asıl uzman dil ve konuşma terapistidir. Kelime dağarcığı, cümle kurma, sesletim ve dili anlama onun alanıdır. Ergoterapi konuşma terapisinin yerini tutmaz.

Ergoterapistin katkısı, yukarıda saydığım öncüllere yöneliktir. Seansta oyun içinde ortak dikkati, taklidi ve sıra almayı çalışırım; çocuğun oturup bir etkinliğe katılabilmesini, dokunsal ve ağız çevresi hassasiyetlerini, düzenlenmiş bir bedenle oyuna gelebilmesini desteklerim. İki alan birlikte yürüdüğünde çocuk konuşma terapisine daha hazır gelir. Ben de aile izin verdiğinde konuşma terapistiyle hedefleri paylaşırım.

Konuşma gecikmesinin yanında göz teması, gösterme ve paylaşma da belirgin biçimde azsa, tekrarlayıcı davranışlar dikkat çekiyorsa çocuk psikiyatristi değerlendirmesi gündeme gelir. Bu ayrımı uyaran eksikliği mi, otizm mi yazısında anlattım. Daha önce söylediği kelimeleri kaybetmişse ise sıra beklemeden çocuk nörolojisi ve psikiyatrisine başvurulmalıdır.

Evde bugünden başlayabileceğiniz küçük değişiklikler

Bunlar ne konuşma terapisinin ne değerlendirmenin yerini tutar. Ama ev ortamını konuşmaya daha elverişli hale getirir.

• Soru sormak yerine anlatın. "Bu ne? Bu ne renk? Söyle bakalım" sorular çocuğu sınava sokar ve çoğu çocuk susar. Bunun yerine yaptığınızı ve onun yaptığını anlatın: "Bardağa su dolduruyorum. Şırıl şırıl. Doldu."
• Ekranın sesini kapatın. Kimse izlemiyorsa televizyonu kapatın. İzlenen bir şey varsa kısa tutun, yanında oturun ve ekrandakini kendi cümlelerinizle anlatın.
• Sessiz 5 saniye bekleyin. Çocuğun istediğini hemen vermeyin. Bardağı elinizde tutun, ona bakın ve içinizden beşe kadar sayın. Bir ses, bir bakış, bir işaret gelirse onu ödüllendirin ve kelimeyi siz söyleyin: "Su. Su istiyorsun."
• Bir adım öne geçin. Çocuk tek kelime söylüyorsa siz iki kelimeyle karşılık verin. "Top" derse "Büyük top" ya da "Top geldi" deyin.
• Yüz hizasına inin. Yere oturun, yüzünüz onun göz hizasında olsun. Ağzınızı görmesi, sesi taklit etmesini kolaylaştırır.
• Rutinlerde aynı cümleleri kullanın. Ayakkabı giyerken, banyoda, kahvaltı masasında her gün tekrarlanan kısa cümleler, çocuğun tahmin edip katılmasını sağlar.

Bu ipuçlarının en zor olanı genellikle beklemek. Kahvaltı masasında çocuğunuz peynire uzanıyor, siz de alışkanlıkla tabağına koyuveriyorsunuz. O birkaç saniyelik boşluğu bırakmak ilk günlerde tuhaf gelir; çocuk da şaşırır, belki huysuzlanır. Ama bu boşluk, iletişim kurması için ona açtığınız alandır. Aileler bunu birkaç hafta denedikten sonra çoğu zaman çocuğun bakışla, sesle ya da işaretle daha sık "istediğini söylemeye" başladığını fark ediyor.

Oyun fikirleri için uyaran eksikliğinde evde yapılabilecek 12 aktivite yazısına bakabilirsiniz; günde 10–15 dakika yeterli bir başlangıç.

Hangi noktada endişelenmeli?

Konuşma gelişiminde çocuklar arasında geniş bir çeşitlilik var ve aşağıdakiler kesin eşikler değil, genel gelişim bilgisine dayanan işaretler. Ayrıntılı gelişim basamakları için gelişimsel gecikme belirtileri yazısına göz atabilirsiniz.

2–3 yaş arasında

Genel olarak bu dönemde çocukların kelime sayısı hızla artar ve iki kelimeyi yan yana getirmeye başlarlar. İki yaşını geçmiş, hâlâ birkaç kelimede kalan, kelime birleştirmeyen, istediğini göstererek ya da sizi elinden çekerek anlatmaya da pek çalışmayan, "ayakkabını getir" gibi basit yönergeleri anlamakta zorlanan bir çocuk için değerlendirme gecikmemeli.

3–4 yaş arasında

Genel olarak bu yaşta çocuklar kısa cümleler kurar, soru sorar ve aile dışındaki kişiler de söylediklerinin önemli bir kısmını anlar. Cümle kurmayan, yalnızca duyduğunu tekrar eden, soru sormayan, sizin dışınızda kimsenin anlamadığı biçimde konuşan ya da söyleneni anlamakta belirgin zorlanan bir çocuk dil ve konuşma terapisti değerlendirmesine yönlendirilmelidir.

Her yaşta geçerli olan tek kural şu: beceri kaybı varsa beklemeyin.

Konyaaltı'ndaki çalışma odamda geç konuşan çocuklarla çalışırken önce işitme ve konuşma terapisi tarafının yerinde olduğundan emin olmaya çalışırım. Antalya uyaran eksikliği terapisi sürecinde odağım, konuşmanın üzerine kurulacağı oyun ve etkileşim zeminini sizinle birlikte güçlendirmek.

Sık sorulan sorular

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve tanı yerine geçmez. Konuşma gecikmesinde işitme değerlendirmesi ve dil ve konuşma terapisti görüşü önceliklidir. Otizm gibi nörogelişimsel durumların tanısı çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından, gerektiğinde çocuk nöroloğu ile birlikte konulur. "Uyaran eksikliği" resmi bir tanı değildir.