Uyaran Eksikliğinde Evde Yapılabilecek 12 Aktivite (3–4 Yaş)

"Tableti bıraktık, peki şimdi ne yapacağız?" Uyaran eksikliği konuşulan ailelerden en sık duyduğum soru bu. Ekranı azaltmak ilk adım (nedenini ekran ve uyaran eksikliği yazısında anlattım), ama boşalan zamanı neyle dolduracağınızı bilmediğinizde akşam altıda kanepede birbirinize bakakalıyorsunuz. Çocuk huysuzlanıyor, siz yoruluyorsunuz ve tablet yeniden elde.

Aşağıdaki 12 aktivite, uyaran eksikliğinde evde ne yapılabileceğine dair somut bir başlangıç. Hepsi evde zaten olan şeylerle oynanıyor ve her biri farklı bir beceriye dokunuyor. "Uyaran eksikliği" resmi bir tanı değil; ne anlama geldiğini uyaran eksikliği nedir yazısında anlattım. Bu oyunlar değerlendirmenin ya da terapinin yerini tutmaz, ama evdeki etkileşimi artırmanın en doğal yolu.

Daha önce mutfak malzemeleriyle duyusal oyunlar ve evde ince motor egzersizleri yazılarında paylaştığım aktiviteleri burada tekrarlamadım; onları da bu listeyle birlikte kullanabilirsiniz.

Önce: nasıl oynayacağız?

Oyunun kendisinden çok, nasıl oynandığı önemli. Üç şeye dikkat etmenizi isterim.

• Çocuğu takip edin. Planladığınız oyunu değil, onun ilgisini çeken şeyi büyütün. Tencereyi değil kapağını seviyorsa, oyun kapakla oynanır.
• Günde 10–15 dakika yeter. Tek seferde ya da gün içine yayılmış kısa anlar halinde. Uzun ve zorlanan bir seans yerine kısa ve keyifli bir oyun daha çok iş görür.
• Ekran kapalı. Sizin telefonunuz da, arka plandaki televizyon da. Oyunun değeri, ikinizin aynı şeye bakmasından geliyor.

Yere oturun, yüzünüz onun hizasında olsun. Az soru sorun, çok anlatın. Her aktivitede "çocuk ilgilenmezse" notunu ekledim, çünkü ilk denemelerde ilgilenmemesi çok olağan.

12 aktivite

1. Baloncuk: üfle, dur, bekle

Malzeme: Bulaşık deterjanı ve su, bir tel ya da pipet halkası.

Nasıl oynanır: Birkaç baloncuk üfleyin, sonra durun. Kapağı kapatıp çocuğunuza bakın ve bekleyin. Size bakarsa, bir ses çıkarırsa ya da şişeyi uzatırsa hemen "Bir daha!" deyip tekrar üfleyin.

Neyi destekler: Ortak dikkat, istekte bulunma, göz teması.

Çocuk ilgilenmezse: Baloncukları patlatmasına izin verin, patlatırken "pat!" deyin. Bakışı zorlamayın; baloncuğu yüzünüzün hizasından üfleyin ki bakışı kendiliğinden size gelsin.

2. Ayna karşısında surat oyunu

Malzeme: Banyo ya da dolap aynası.

Nasıl oynanır: Çocukla yan yana aynaya bakın. Yanaklarınızı şişirin, dilinizi çıkarın, kaşlarınızı kaldırın, "brrr" diye dudak titretin. Her hareketi iki üç kez yapıp onun da denemesini bekleyin.

Neyi destekler: Yüz ve ses taklidi, ağız çevresi kaslarının farkındalığı.

Çocuk ilgilenmezse: Önce siz onun yaptığı bir yüz ifadesini taklit edin. Taklit edildiğini fark eden çocuk genellikle oyuna daha kolay girer.

3. Tencere orkestrası: ritmi kopyala

Malzeme: İki tencere, tahta kaşıklar.

Nasıl oynanır: Siz bir ritim çalın: iki yavaş vuruş, bir hızlı. Sonra kaşığı ona verin. Kopyalamasa da çaldığını siz kopyalayın, sonra yeni bir ritim deneyin.

Neyi destekler: Hareket taklidi, dinleme, iki eli birlikte kullanma.

Çocuk ilgilenmezse: Ses rahatsız ediyorsa tencereye bez örtün ya da plastik kaplar kullanın. Bazı çocuklar sadece izlemek ister; ilk gün bu da yeterli.

4. Sende, bende: top yuvarlama

Malzeme: Orta boy yumuşak bir top.

Nasıl oynanır: Yere karşılıklı, bacaklarınızı açarak oturun. Topu yuvarlarken "Sende!" deyin, geri gelince "Bende!" Gerekirse ikinci bir yetişkin çocuğun arkasına oturup topu geri itmesine yardım etsin.

Neyi destekler: Sıra alma, bekleme, sohbetin temel ritmi.

Çocuk ilgilenmezse: Mesafeyi kısaltın, topu çok yavaş yuvarlayın. Top yerine oyuncak araba da olur.

5. Hayvan yürüyüşleri

Malzeme: Boş bir koridor.

Nasıl oynanır: Ayı gibi dört ayak yürüyün, tavşan gibi iki ayak zıplayın, yengeç gibi yan yan gidin, yılan gibi karnınızın üstünde sürünün. Siz önden gidin, sonra "Şimdi sen seç" deyin.

Neyi destekler: Kaba motor, beden farkındalığı, hareket taklidi.

Çocuk ilgilenmezse: Tek hayvanla başlayın ve sesini de ekleyin. Hayvan sesi çoğu çocuğun ilgisini hareketten önce çeker.

6. Havlu çekişmesi

Malzeme: Kalın bir banyo havlusu.

Nasıl oynanır: Havlunun iki ucundan tutun, "Çek!" deyince çocuk kendine doğru çeksin. Siz biraz direnin, sonra kazanmasına izin verin. Yerde oturarak da ayakta da oynanır.

Neyi destekler: Ağır iş dediğimiz türden bir oyun: kaslara ve eklemlere güçlü bir girdi sağlar, çoğu çocukta sakinleştirici ve düzenleyici etki yapar, kavrama gücünü de çalıştırır.

Çocuk ilgilenmezse: Havluyu çok gergin tutmayın. Bazı çocuklar kazanmayı sever, bazıları "düşme" kısmını; hangisine gülüyorsa onu tekrarlayın.

7. Buzlu hazine

Malzeme: Buz kalıbı ya da küçük bir kap, küçük plastik oyuncaklar, ılık su, kaşık.

Nasıl oynanır: Bir gece önceden oyuncakları suyla dondurun. Ertesi gün buzu bir leğene koyun; çocuk ılık suyu kaşıkla dökerek oyuncakları "kurtarsın". Siz de "Soğuk, eriyor" diye anlatın.

Neyi destekler: Soğuk ve ıslak dokuya tolerans, merak, neden-sonuç.

Çocuk ilgilenmezse: Buza dokunmak istemiyorsa sadece kaşıkla çalışsın ya da eldiven giysin. Dokunmak bir hedef değil, bir fırsat.

8. Mutfakta salata yardımcısı

Malzeme: Marul, salatalık, muz, plastik ya da tereyağı bıçağı, bir kase.

Nasıl oynanır: Marulu yırtsın, salatalığı yıkasın, muzu tereyağı bıçağıyla dilimlesin. Siz her adımı kısa cümlelerle anlatın: "Yıkıyoruz. Kesiyoruz. Kaseye koyduk."

Neyi destekler: Günlük işe katılım, sıralı adımları takip etme, kelime dağarcığı, iki elin iş birliği.

Çocuk ilgilenmezse: Tek bir göreve indirin: sadece marulu kaseye atmak. Kendi yaptığı salatayı sofraya taşımasına izin verin.

9. Çorap eşleme

Malzeme: Temiz çamaşır sepetinden 5 ya da 6 çift çorap.

Nasıl oynanır: Çorapları yere dağıtın. "Bunun eşi nerede?" diye birlikte arayın. Sonra "Bu babanın, bu senin" diye sahiplerine ayırın ve odalara taşıyın.

Neyi destekler: Görsel eşleme, kategori kavramı, ev işine katılım ve "ben de yapıyorum" duygusu.

Çocuk ilgilenmezse: Sadece iki çiftle başlayın, renkleri çok farklı olsun. Çorabı atmak istiyorsa sepete basket oyununa çevirin.

10. Ayıcığın kahvaltısı

Malzeme: Bir peluş oyuncak, plastik tabak ve bardak, kaşık.

Nasıl oynanır: Ayıcığı sofraya oturtun. "Ayıcık acıkmış" deyin, kaşıkla yedirir gibi yapın, bardaktan su içirin. Sonra kaşığı çocuğa verin. Ardından ayıcığın ağzını silin, yatırın, üstünü örtün.

Neyi destekler: Sembolik oyun, taklit, günlük rutinlerin dili.

Çocuk ilgilenmezse: Gerçek bir nesneyle başlayın: gerçek bardaktan ayıcığa su içirmek, hayali bardaktan daha kolaydır.

11. Parkta doğa sepeti

Malzeme: Küçük bir sepet ya da kese.

Nasıl oynanır: Park ya da site bahçesinde yaprak, taş, çam kozalağı toplayın. Bulduğunuz şeyi ona gösterip "Bak!" deyin, onun bulduğu şeye de büyük bir ilgiyle bakın. Eve dönünce hepsini halıya dizip isimlerini söyleyin.

Neyi destekler: Dış mekanda ortak dikkat, gösterme ve paylaşma, farklı dokular.

Çocuk ilgilenmezse: Toplamak yerine koşmak istiyorsa "koş, dur, yaprağı bul" diye oyuna çevirin. Bir tek taşla dönmek de başarıdır.

12. Mini saklambaç

Malzeme: Bir kapı, perde ya da koltuk arkası.

Nasıl oynanır: Bir yetişkin kucağında çocukla sayarken diğeri saklansın, ayağının ucu görünsün. Bulunca kocaman bir "Buldun!" Sonra sıra çocukta; siz ararken sesli düşünün: "Masanın altında mı? Yok."

Neyi destekler: Beklenti, sosyal heyecanı paylaşma, sıra alma.

Çocuk ilgilenmezse: Saklanma süresini çok kısa tutun ve ses verin. Kaygılanan çocukta perde arkasından yüzünü göstermekle başlayın.

Hangi durumda evde oynamak yetmez?

Birkaç hafta düzenli oynamanıza rağmen çocuğunuz size bakmak, bir şey göstermek ya da oyunu sürdürmek için hiç girişimde bulunmuyorsa; konuşma belirgin biçimde gerideyse ya da daha önce yaptığı şeyleri artık yapmıyorsa bir uzmana danışmanızı öneririm. Bu tablonun otizmle nasıl karıştırıldığını uyaran eksikliği mi, otizm mi yazısında anlattım; ayrımı çocuk psikiyatristi yapar. Konuşma tarafı için geç konuşan çocukta uyaran eksikliğinin rolü yazısı ilk adımları anlatıyor. Beceri kaybında ise ilk adres çocuk nörolojisi ve çocuk psikiyatrisi.

Konyaaltı'ndaki çalışma odamda Antalya uyaran eksikliği terapisi sürecinde bu tür oyunları çocuğunuza göre uyarlıyor, ev programını günde 15 dakikayı geçmeyecek şekilde birlikte planlıyoruz.

Sık sorulan sorular

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da terapi yerine geçmez. "Uyaran eksikliği" resmi bir tanı değildir. Otizm gibi nörogelişimsel durumların tanısı çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından, gerektiğinde çocuk nöroloğu ile birlikte konulur. Oyunlar sırasında çocuğunuzu yalnız bırakmayın.