3–4 Yaşta Otizmin Erken İşaretleri ve Ergoterapinin Yeri

Bir doğum günü partisi düşünün. Çocuklar pastanın etrafında toplanmış, mum üflenecek. Sizin üç buçuk yaşındaki kızınız ise salonun öbür ucunda, perdenin püskülünü parmaklarının arasından tekrar tekrar geçiriyor. Adını söylüyorsunuz, dönmüyor. Eve dönerken arabada aklınızda tek bir soru var ve gece telefona onu yazıyorsunuz: 3 yaş otizm belirtileri.

Bu soruyu soran ailelerle sık oturuyorum. Size bir kontrol listesi vermeyeceğim, çünkü otizm listeden işaretlenerek anlaşılan bir şey değil. Ama neye bakıldığını, hangi sahnelerin bir uzmana danışmayı anlamlı kıldığını ve bu süreçte ergoterapinin nerede durduğunu anlatabilirim. Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatristi koyar; gerektiğinde çocuk nöroloğu ya da gelişimsel pediatri uzmanıyla birlikte. Ben ergoterapistim, tanı koymam.

Önce bir çerçeve: tek belirti bir şey söylemez

3 ve 4 yaş, gelişimin en hareketli dönemlerinden biri. Sıraya dizmek, aynı çizgi filmi yirmi kez izlemek istemek, yeni bir yemeği reddetmek, kalabalıkta annenin arkasına saklanmak bu yaşta pek çok çocukta görülür. Otizm değerlendirmesinde bakılan şey tek tek davranışlar değil, bir örüntü: sosyal iletişimde süregiden farklılıklar ile tekrarlayıcı davranışların ve kısıtlı ilgilerin birlikte, farklı ortamlarda ve aylar boyunca görülmesi. Duyusal farklılıklar da bu tablonun sık görülen bir parçası.

Sosyal iletişimde neye bakılır?

Burada en çok yardımcı olan şey konuşmanın miktarı değil, iletişimin nasıl kurulduğu. Çok konuşan ama sohbet kuramayan çocuk da olabilir, az konuşan ama bakışıyla, eliyle sizi oyuna çağıran çocuk da.

• Uzaktaki uçağı ya da köpeği gösterip dönüp yüzünüze bakmıyor; "sen de gördün mü?" paylaşımı az.
• Adı söylendiğinde çoğu zaman dönmüyor ama sevdiği reklamın müziğini hemen fark ediyor.
• İstediği şeye ulaşmak için elinizi bir araç gibi kullanıyor.
• Siz güldüğünüzde ya da üzüldüğünüzde yüzünüze bakıp ona göre tepki vermiyor.
• Kelimeleri var ama çoğu tekrar: çizgi filmden cümleler, az önce sizin söylediğiniz sözler. Bir soruya yanıt yerine soruyu geri söylüyor.
• Oyun parkında diğer çocuklara ilgi duysa bile nasıl katılacağını bilemiyor; itiyor, sarılıyor ya da uzaktan izliyor.

Tekrarlayıcı davranışlar ve kısıtlı ilgiler

Bu başlıkta aileler genelde "takıntı" kelimesini kullanıyor. Aslında gözlenen şey, belli hareketlere, nesnelere ya da düzenlere olağandışı yoğunlukta bağlılık.

• Arabaları sürmek yerine sıraya dizmek, tekerlekleri çevirmek, kapıyı açıp kapamak.
• Heyecanlanınca el çırpma, parmak ucunda yürüme, kendi etrafında dönme.
• Rutin değiştiğinde uzun süren sıkıntı: kreşe farklı yoldan gidildiğinde, bardak değiştiğinde.
• Yaşına göre sıra dışı ölçüde yoğun ilgiler: sadece harfler, sadece çamaşır makineleri, sadece bayraklar.

Harflere erken ilgi duyan her çocuk otizmli değildir; bazı çocuklar sadece harfleri sever. Farkı yaratan, ilginin çocuğun başka şeylere yönelmesini ne kadar engellediği ve diğer alanlarla birlikte görülüp görülmediği.

Duyusal farklılıklar

Otizmli çocukların önemli bir kısmında duyusal işlemleme farklılıkları var. Kimi saç kesiminde, tırnak kesiminde, el kurutma makinesinin sesinde çok yoğun tepki veriyor. Kimi tersine düşse de acıyı az fark ediyor gibi görünüyor, sürekli dönmeyi, zıplamayı, bir yere sıkıca yaslanmayı arıyor. Yemekte belli doku ve renklerle sınırlı kalmak da sık. Ancak duyusal farklılıklar tek başına otizm anlamına gelmez; otizm dışında da pek çok çocukta görülür. Bu tabloyu daha genel çerçevede duyu bütünlemenin ne olduğunu anlattığım yazıda ele almıştım.

Kız çocuklarında daha silik görünebilir

Kızlarda otizm bazen daha sessiz bir tabloyla gelir. Sınıfta sorun çıkarmayan, bir arkadaşının yanında onu taklit ederek günü geçiren, ilgisi bebekler ya da hayvanlar gibi "sıradan" görünen konulara yönelen bir çocuk kolayca gözden kaçabilir. Evde ise gün boyu tuttuğu kendini akşam büyük bir çöküşle bırakabilir. Bu yüzden kızınız için "okulda gayet iyi" denmesi, sizin evde gördüğünüzü değersiz kılmaz. Gözlemlerinizi psikiyatriste olduğu gibi anlatın.

Uyaran eksikliğiyle karışabilir

Erken yıllarını yoğun ekranla, az yüz yüze oyunla ve az konuşmayla geçiren çocuklarda da göz teması azlığı, adına dönmeme, gecikmiş konuşma gibi benzer görüntüler olabiliyor. "Uyaran eksikliği" resmi bir tanı değil ama işaret ettiği tablo gerçek ve çoğu zaman ortam değişince toparlanabiliyor. İki durumu birbirinden ayırmanın yolu evdeki gözlem değil, uzman değerlendirmesi. Bu konuyu uyaran eksikliği mi, otizm mi sorusuna ayırdığım yazıda ayrıntılı anlattım; konuşma tarafı ağır basıyorsa geç konuşan çocukta uyaranın rolünü anlattığım yazı da işinize yarayabilir.

Kırmızı bayrak: kazanılmış becerinin kaybı

Çocuğunuz bir zamanlar kullandığı kelimeleri bırakıyorsa, eskiden oynadığı oyunları artık oynamıyorsa, göz teması ya da sosyal ilgisi belirgin biçimde azaldıysa bu beklenecek bir durum değil. Beceri kaybında önce çocuk nörolojisi ve çocuk psikiyatrisine başvurmanızı isterim. Bu durumda ilk adım ergoterapi değildir.

Randevuya gitmeden önce neleri not alabilirsiniz?

Muayene odasında çocuklar çoğu zaman evdekinden farklı davranır; bazıları yeni ortamda donup kalır, bazıları tam tersine hiç görmediğiniz kadar uyumlu görünür. Bu yüzden sizin gözlemleriniz değerli. Birkaç hafta boyunca kısa notlar tutun: hangi durumda adına döndü, hangisinde dönmedi; rutin değişince ne oldu ve ne kadar sürdü; hangi seslerden, dokulardan kaçtı. Telefonunuzla çekeceğiniz kısa videolar da çok işe yarar. Kriz anını değil, sıradan bir oyun ya da yemek anını çekmeniz yeterli. Kreş öğretmeninden birkaç cümlelik yazılı gözlem istemek de tabloyu tamamlar.

Kime başvurmalı?

Otizm şüphesinde adres çocuk ve ergen psikiyatrisi. Randevu uzaksa bile almanızı öneririm. İnternette gördüğünüz M-CHAT-R/F adlı ölçeği merak eden çok aile oluyor: bu, 16–30 aylık çocuklar için geliştirilmiş bir tarama aracı. Tarama aracı "daha yakından bakılmalı mı" sorusuna yardım eder; tanı koymaz. 3–4 yaşındaki bir çocukta ise tanı için kullanılan bir araç değil. Bu yaşta çocuğunuz için anlamlı olan, psikiyatristin yapacağı ayrıntılı değerlendirme.

Konuşma gecikmesi varsa işitme testini (odyoloji) atlamayın; sese tepkisizliğin bazen gerçekten duymamakla ilgili olabildiğini unutmamak gerek. Dil-konuşma terapistiyle görüşmek de bu aşamada yol gösterici. Birkaç gelişim alanında birden gerilik görüyorsanız gelişimsel gecikme belirtileri yazısı da genel bir çerçeve sunar.

Ergoterapinin bu tablodaki yeri

Ergoterapi otizmi tedavi etmez. Yaptığı şey, çocuğun günlük hayatına katılımını kolaylaştırmak: giyinme, yemek, uyku öncesi, geçişler, oyun ve duyusal düzenleme. Tanı sürecini beklerken de bir ergoterapi değerlendirmesiyle bu işlevsel tarafa bakabiliriz. Değerlendirme tanının yerine geçmez; ama psikiyatriste giderken elinizde düzenli gözlem notları olur ve evde sizi en çok yoran anlar için birkaç somut adım başlamış olur. Tanı sonrasında ise ergoterapi, özel eğitim ve dil-konuşma terapisiyle birlikte yürür. Otizmde ergoterapinin genel yerini ayrı bir yazıda anlattım; Konyaaltı'ndaki odada bunun pratikte nasıl işlediğini Antalya otizm ergoterapisi sayfasında bulabilirsiniz.

O doğum günü partisindeki anneye söylediğim şey şuydu: gördüğünüz şey bir soru, henüz bir cevap değil. Soruyu doğru kişiye götürmek, gece telefonda aramaktan çok daha fazla rahatlatıyor.

Sık sorulan sorular

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tıbbi değerlendirme yerine geçmez. Otizm spektrum bozukluğu tanısı çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından, gerektiğinde çocuk nöroloğu ya da gelişimsel pediatri uzmanıyla birlikte konur.